Czy można zwolnić pracownika, który odmawia wykonywania poleceń służbowych?

Tak, można, ale trzeba pamiętać, że są rodzaje poleceń służbowych, których pracownik nie musi wykonać – może odmówić bez konsekwencji. Natomiast co do zasady pracownik ma obowiązek wykonywać polecenia służbowe pracodawcy i w razie bezpodstawnej odmowy można mu wypowiedzieć umowę o pracę.

Co więcej – odmowa wykonania polecenia służbowego w szczególnych przypadkach uzasadnia nawet zwolnienie pracownika w trybie dyscyplinarnym, z dnia na dzień.

Kiedy pracownik może odmówić wykonania polecenia służbowego bez konsekwencji?

Co musisz wiedzieć: pracownik może bez konsekwencji odmówić wykonania polecenia służbowego, jeśli:

1. Polecenie służbowe dotyczy pracy innej rodzajowo niż ta, na którą pracownik się zgodził, podpisując umowę o pracę i pracownik nie ma kwalifikacji do wykonania polecenia
2. Wykonanie polecenia służbowego mogłoby narazić pracownika na utratę zdrowia czy życia
3. Wykonanie polecenia służbowego mogłoby narazić pracownika na popełnienie przestępstwa lub wykroczenia

Szybkie przykłady do powyższych:

1. Pracownik pracuje na stanowisku sekretarki. Pracodawca wydaje polecenie służbowe odśnieżania chodnika przed biurem. Sekretarka może odmówić, bo ten rodzaj pracy nie leży w zakresie obowiązków sekretarki
2. Pracownik pracuje na stanowisku produkcyjnym. Pracodawca nakazał mu wypożyczyć podnośnik i obciąć gałęzie, zasłaniające okna na pierwszym piętrze. Pracownik może odmówić, bo nie ma kwalifikacji do tego rodzaju pracy, a nie mając umiejętności w tym zakresie mógłby narazić się (albo osoby trzecie) na wypadek
3. Pracodawca nakazał pracownikowi podrobić oświadczenie, niezbędne przy ubieganiu się o kredyt. Pracownik odmawia, bo podrabianie dokumentów to przestępstwo.

A teraz jak to wygląda od strony przepisów prawa pracy.

Czy pracownik musi wykonywać wszystkie polecenia służbowe pracodawcy? Co mówi Kodeks pracy o obowiązku wykonywania poleceń służbowych?

Wszystkich nie, ale w praktyce wykonywanie poleceń przełożonego – jeśli dotyczą pracy – jest jednym z podstawowych obowiązków pracownika. Art. 100 §1 Kodeksu pracy wskazuje wprost:

Pracownik jest obowiązany wykonywać pracę sumiennie i starannie oraz stosować się do poleceń przełożonych, które dotyczą pracy, jeżeli nie są one sprzeczne z przepisami prawa lub umową o pracę.

Zresztą już z samej definicji stosunku pracy z art. 22 §1 Kodeksu pracy wynika, że:

przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca – do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem.

Czyli już podpisując umowę o pracę pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy. A zatem, jeśli polecenie służbowe było zgodne z treścią umowy o pracę oraz przepisami prawa, pracownik musi je wykonać.

Może Cię zainteresuje: Co się wlicza do czasu pracy?

Czy można wypowiedzieć umowę o pracę, jeśli pracownik odmawia wykonania polecenia służbowego?

Tak, odmowa wykonania polecenia służbowego może być przyczyną wypowiedzenia pracownikowi umowy o pracę, jeśli polecenie służbowe dotyczy pracy, jaka jest zapisana w umowie o pracę, pracownik ma kwalifikacje do jej wykonania i samo polecenie jest zgodne z przepisami.

Zawsze natomiast pracodawca musi pamiętać, że polecenie służbowe musi mieścić się w granicach obowiązków służbowych pracownika, których granice są określone nazwą stanowiska albo rodzajem pracy, wskazanymi w umowie o pracę.

Czy zapis „wykonywanie pozostałych poleceń pracodawcy” w zakresie czynności coś zmienia?

Problem w praktyce polega na tym, że pracownik nie musi mieć nawet pisemnego zakresu czynności, a sama nazwa stanowiska w umowie o pracę może być bardzo ogólna. Pracodawca wydaje polecenie służbowe, a pracownik odmawia twierdząc, że leży ono poza jego zakresem obowiązków. I trzeba dopiero ocenić, czy ma rację, zanim wręczy mu się wypowiedzenie umowy o pracę.

Pamiętaj – nie ma żadnego przepisu, który wymaga pisemnego zakresu czynności pracownika. Nawet rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 10 grudnia 2018 roku w sprawie prowadzenia dokumentacji pracowniczej w §3 ust. 2 lit. c) wskazuje, że:

w części B akt osobowych pracownika znajduje się zakres czynności (zakres obowiązków), jeżeli pracodawca dodatkowo w tej formie określił zadania pracownika wynikające z rodzaju pracy, określonego w umowie o pracę.

Czyli to już wskazuje, że zakres czynności pisemny nie jest obowiązkowy. A więc zwolnienie pracownika z powodu odmowy wykonania polecenia służbowego zawsze wymaga analizy, czy polecenie służbowe mieściło się w umówionym rodzaju pracy i w zakresie obowiązków konkretnego pracownika.

W uproszczeniu – jeśli pracownik ma w umowie zapisane stanowisko „Sekretarka”, to nawet jeśli nie ma pisemnego zakresu czynności mniej więcej wiadomo, co należy do obowiązków sekretarki. Jeśli pracodawca wyda jej polecenie służbowe spoza obowiązków sekretarki, to ona może je wykonać, jeśli ma do tego kwalifikacje, ale może też odmówić.

Sprawa nie jest błaha, bo trudno w umowie o pracę opisać bardzo szczegółowo rodzaj pracy albo zrobić bardzo szczegółowy zakres czynności. Zresztą niektórzy pracodawcy próbują kombinować i do zakresu czynności pracownika dorzucają zapis w stylu:

„Pracownik ma obowiązek wykonywać pozostałe polecenia pracodawcy”

Taki zapis nie załatwia tematu – nadal pracownik może odmówić wykonania polecenia służbowego w niektórych wypadkach. Mówiliśmy już wcześniej – polecenia pracodawcy muszą dotyczyć pracy.

Kodeks pracy nie wskazuje przyczyn, z powodu których można wypowiedzieć umowę o pracę. Odmowa wykonania polecenia służbowego uzasadnia wypowiedzenie umowy, jeśli była bezpodstawna.

Przykładowo – pracownik o 15.00 kończy pracę grafikową, ale pracodawca wydaje mu polecenie pozostania jeszcze godzinę w pracy, bo ma przyjechać transport z materiałami. Pracownik odmawia, chociaż nie należy do grupy pracowników mogących odmówić pracy w nadgodzinach (np. nie jest niepełnosprawnym czy rodzicem dziecka w wieku do lat 8).

Po prostu pracownik odmawia twierdząc, że nie będzie zostawał po godzinach i nic go nie obchodzi. Do tego zdarzenie powtarza się kilka razy. Pracodawca może pracownikowi wypowiedzieć umowę o pracę. Odmowa wykonania polecenia służbowego była bezpodstawna.

Czy można zwolnić pracownika dyscyplinarnie za odmowę wykonania polecenia służbowego?

Można, przy czym tu trzeba pamiętać, że dyscyplinarnie można zwolnić pracownika, jeśli w sposób ciężki naruszył swoje podstawowe obowiązki (art. 52 §1 pkt 1 Kodeksu pracy).

Tym bardziej, jeśli zdarza się to nie pierwszy raz, a pracownik już wcześniej dostał karę upomnienia czy nagany. Podsumowując – można wypowiedzieć umowę o pracę pracownikowi, który bezpodstawnie odmawia wykonania polecenia służbowego.

Zawsze należy jednak zbadać wszelkie okoliczności – w szczególności czy odmowa wykonania polecenia służbowego nie była uzasadniona.

Jeśli pracodawca zdecydował, że wręczy pracownikowi wypowiedzenie umowy o pracę, musi w nim wskazać przyczynę wypowiedzenia (nie dotyczy to jedynie umowy o pracę na okres próbny). Przyczyna ta musi być konkretna, uzasadniona. Nie wystarczy napisać, że pracownik odmawia wykonywania poleceń służbowych, ale należy podać konkretne przykłady – z datami i szczegółowym opisem sytuacji.

Trzeba pamiętać, że pracownik może się odwołać od wypowiedzenia umowy o pracę do sądu pracy. Jeśli sąd pracy uzna, że pracownik miał prawo odmówić wykonania polecenia służbowego, może orzec, że wypowiedzenie było bezskuteczne, a jeśli umowa o pracę zdążyła się już rozwiązać – swój bieg zakończył okres wypowiedzenia – sąd pracy może przywrócić pracownika do pracy na poprzednich warunkach albo przyznać mu odszkodowanie.

Tutaj pisaliśmy: Jak się liczy okres wypowiedzenia umowy o pracę

NAJCZĘŚCIEJ ZADAWANE PYTANIA